«Ποιος ωφελείται?»

Κανείς δεν είπε ότι το να ερμηνεύεις ένα πολυπαραμετρικό σύστημα είναι απλή υπόθεση. Για την ακρίβεια, η καθημερινή εμπειρία μάλλον ευνοεί έναν απλοϊκό και τυπολατρικό τρόπο επεξεργασίας των εμπειριών μας. Μπροστά σε σύνθετα και δυναμικά φαινόμενα συνήθως πελαγώνουμε, και τελικά υποκαθιστούμε τη σκληρή δουλειά μιας αξιοπρεπούς (διαλεκτικής δηλαδή) ανάλυσης, με έτοιμα από τα πριν σχήματα, χονδροειδείς απλοποιήσεις και αυθαιρεσίες. Η all-time classic τέτοιου είδους προσέγγιση παραμένει η «επειδή ο Θεός το θέλησε έτσι», αλλά η υπόθεση δεν μένει εκεί. Πάντα μα πάντα η πιο εύκολη εξήγηση περιλαμβάνει τη δράση μιας κάποιου τύπου «ανώτερης δύναμης»: ενός φυσικού νόμου, μιας κοινωνικής νομοτέλειας, της «ανθρώπινης φύσης», μιας πλανητικής υπερδύναμης, ή τελικά μιας σκοτεινής συνωμοσίας.

           Δεν μου αρέσουν αυτές οι προσεγγίσεις και το δείχνω. Ακόμη περισσότερο, δεν μου αρέσουν όταν ανθίζουν δίπλα μου, είτε στον ιδεολογικό είτε στον επιστημονικό μου χώρο (η διάκριση είναι παγίδα μάλλον μιας και ο ιδεολογικός μου χώρος έχει το μοναδικό χαρακτηριστικό να συγκροτείται ή να καμώνεται ότι συγκροτείται επιστημονικά).

Για να μην τα πολυζαλίζουμε τα πράγματα ας πάμε στο προκείμενο. Μετά τη φρικιαστική δολοφονία του αγωνιστή Π. Φύσσα από τους ναζί, στη συζήτηση που ακολούθησε και ενώ ολόκληρη η χώρα σείονταν από τα τεράστια και μαχητικά αντιφασιστικά συλλαλητήρια, αναδύθηκε μια προβληματική επικεντρωμένη στο ερώτημα «ποιος ωφελείται?». Υπάρχει μια πλατιά σπέκουλα ότι το ερώτημα αυτό το αγαπούσε ιδιαίτερα ο αγαπητός θείος Βλαδίμηρος, όμως είναι άλλο πράγμα η εμμονή του θείου στον ταξικό μπούσουλα που εμπεριέχεται στο ερώτημα και άλλο πράγμα η χρήση του ερωτήματος ως εργαλείο εξήγησης πολιτικών πράξεων ή –ακόμη χειρότερα- αποκάλυψης των «πραγματικών» δραστών ή αυτουργών. Υπενθυμίζω ότι, όσο και να μας αρέσουν οι αστυνομικές ιστορίες του Ηρακλή Πουαρώ, ζούμε μια ζωή απείρως πολυπλοκότερη και ως εκ τούτου ομορφότερη.

Ανοίγω μια μικρή παρένθεση εδώ για να πω ότι η συλλογιστική «αυτός που ωφελείται είναι και αυτός που το διέπραξε (ή το διέταξε)» χρησιμοποιήθηκε εντελώς ντροπιαστικά και πολλές φορές αγκαλιά με την άθλια λέξη «αντικειμενικά» στον κομμουνιστικό χώρο. Πλήθος ηγετών και ηγετίσκων αποκάλυπταν το «ποιος ωφελείται αντικειμενικά» από τις πράξεις ή τις απόψεις συντρόφων, τους οποίους στη συνέχεια στιγμάτιζαν ως όργανα (μέχρι και έμμισθα) «εκείνου που ωφελείται».

Μπορεί η ιστορία των κοινωνιών να είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων, όμως αυτό σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι η ιστορία είναι μια σκακιέρα που πάνω τις παίζουν οι αντίπαλες τάξεις. Μέσα στις τάξεις υπάρχουν διαφορετικά τρέχοντα συμφέροντα (που πολλές φορές μπαίνουν εμπόδιο στην επιδίωξη των ιστορικών συμφερόντων), διαφορετικές υλικές θέσεις, διαφορετικές συνειδήσεις και φυσικά διαφορετικές πολιτικές εκφράσεις αυτών των διαφορετικών συμφερόντων, θέσεων και συνειδήσεων. Δεν είναι λίγες οι φορές που κεντρικές πολιτικές επιλογές εκφραστών κοινωνικών τάξεων αμφισβητήθηκαν από σημαντικά κομμάτια της ίδιας τάξης (πχ η επιλογή της ΟΝΕ), που απέτυχαν να ανταποκριθούν στα καθήκοντα που απαιτούσε η τάξη τους (πχ Βάρκιζα), που ενήργησαν προς όφελος τάξεων ουσιαστικά εξαφανισμένων (πχ Ισπανική Επανάσταση), που εξυπηρέτησαν συμφέροντα άλλων τάξεων σε βάρος των τάξεων που τους υποστήριξαν αρχικά (πχ Ναζιστική Γερμανία) ή ακόμη που λειτούργησαν προς όφελος τάξεων που δεν είχαν ακόμη αναδυθεί ως κεντρικές στη συγκεκριμένη κοινωνία (πχ Κούβα). Όλα αυτά τα παραδείγματα, όλη η ιστορική εμπειρία, δείχνουν ότι αν για την εκτίμηση μιας ορισμένης κοινωνικής διαδικασίας το ερώτημα «ποιος ωφελείται?» είναι κρίσιμο, στην περίπτωση συγκεκριμένων πολιτικών αποφάσεων ή ενεργειών δεν έχει κανένα νόημα.

Ποιος ωφελήθηκε από τη σφαίρα του Γαβριήλ Πρίντσιπ? Ποιος έλεγαν ότι ωφελήθηκε από την επιστροφή του Λένιν στη Ρωσία το 1917? Από την αποχή του ’46? Από την επίθεση της 9/11? Ε, λοιπόν αν δώσουμε στο ερώτημα «ποιος ωφελείται» μεγαλύτερη αξία απ’όση του πρέπει, αυτόματα καταλήγουμε να μειώνουμε τους πολιτικούς αυτουργούς σε υπηρέτες «εκείνων που ωφελούνται». Και κάτι τέτοιο οδηγεί αναπόφευκτα στην πρακτορολογική/ συνωμοσιολογική ερμηνεία της ιστορίας.

Στο προκείμενο τώρα, θα είχε ενδιαφέρον να εφαρμόσουμε το ερώτημα «ποιος ωφελείται?» σ’ολόκληρη την πορεία οικοδόμησης της ναζιστικής συμμορίας και όχι μόνο τη στιγμή της δολοφονίας του Π.Φύσσα. Με δοσμένο ότι αυτό το επιχείρημα χρησιμοποιήθηκε κυρίως απ’την ανάποδη (δηλαδή «αφού οι ναζί ζημιώθηκαν από την πράξη αυτή, ίσως ήταν σχεδιασμένη από άλλα κέντρα»), ας αναρωτηθούμε: Τι απ’όσα έχουν διαπράξει σ’όλη τους την πορεία οι ναζί θα περιμέναμε πραγματικά να τους ωφελήσει? Οι δολοφονικές επιθέσεις σε αγωνιστές? Τα –επίσης δολοφονικά- χτυπήματα σε μετανάστες? Τα πογκρόμ? Οι «φιλανθρωπίες μόνο για ‘Έλληνες»? Η έπαρση της σημαίας της 21ης Απριλίου? Τίποτα! Ένα και μόνο απ’όλα αυτά θα αρκούσε για να απωθήσει οποιονδήποτε λογικό άνθρωπο, όμως κάθε φορά έδειχνε να χαϊδεύει συγκεκριμένες συνειδήσεις, να στέλνει τα «σωστά» (πλην εμετικά) μηνύματα σε κείνα τα κομμάτια της κοινωνίας που ξέπεσαν τόσο ώστε να γοητευτούν.

Ο ρόλος της τύχης και των συγκεκριμένων προσώπων στην ιστορία μπορεί να είναι μικρός ή μεγαλύτερος, όμως δεν μπορεί κανείς να τον ξεπερνάει έτσι. Για τους οπαδούς της «ποιος ωφελείται?» ανάλυσης υπάρχει ένα ερώτημα που δεν μπορούν να αποφύγουν: Ποιος θα «ωφελούνταν» αν οι συνθήκες της δολοφονίας αποδεικνυόταν τέτοιες ώστε οι δολοφόνοι να διαφύγουν, ώστε να μην υπάρχουν μάρτυρες πέραν των συντρόφων του Π.Φύσσα? Ποιος θα ωφελούνταν εάν σήμερα είχαμε μιαν ακόμη ουσιαστικά ατιμώρητη δολοφονία ενός συντρόφου μας?

Δεν ξέρω. Δεν ξέρω «ποιος ωφελείται» από την κυριαρχία του ερωτήματος «ποιος ωφελείται». Δεν ξέρω «ποιος ωφελείται» από την αίσθηση ότι στο άλλο άκρο της ταξικής πάλης υπάρχουν τιτάνιες δυνάμεις που με αδιόρατες κινήσεις διαμορφώνουν συνειδητά τις τύχες των ανθρώπων. Ακόμη κι αν όμως πιστεύεις κάτι τέτοιο, είμαστε κι εμείς εδώ, εκείνοι που πραγματικά έχουν τη δύναμη να φέρουν τους σχεδιασμούς των αφεντικών τα πάνω-κάτω. Θα πρότεινα λοιπόν να περιοριστούμε στο «οι άνθρωποι κάνουν την ιστορία τους, αλλά όχι σε συνθήκες που επιλέγουν οι ίδιοι». Ναι, αυτό βγάζει νόημα.

Κλείνω με ένα μικρό αστείο. Κάποτε, πριν τον ημιτελικό του μουντομπάσκετ του ‘06 , ένας πραγματικά έντιμος και αγαπημένος σύντροφος του ΚΚ μου είχε πει «να δεις που θα μας το δώσουνε οι Αμερικάνοι για να κάνουν τον καλό στον Καραμανλή». Δυστυχώς για μένα και τη δυνατότητά μου να του εξηγήσω τη δυσπιστία μου στις συνωμοσίες, το ίδιο βράδυ η ομάδα των ΗΠΑ έχασε με διαφορά 6 πόντων από την ομάδα της Ελλάδας. Βγάλε άκρη…

Advertisements

Comments are closed.

Αρέσει σε %d bloggers: